Tansman (do r. 1919 Tancman) Aleksander (1897–1986), kompozytor, pianista, dyrygent.

Ur. 11 (błędnie 12) VI w Łodzi w zasymilowanej rodzinie żydowskiej, przybyłej na początku l. dziewięćdziesiątych XIX w. z Wilna, był synem Mosze Tancmana (1868–1908), absolwenta szkoły handlowej w Wilnie, kupca, bibliofila i kolekcjonera dzieł sztuki, oraz Anny (1866–1935), córki Leona Gurwicza (Hurwicza, Hurwitza). Miał starszą siostrę, Teresę (1894–1964), pianistkę, uczennicę Artura Schnabla w Konserwatorium w Berlinie, żonę Pierre’a Tugala (właśc. Ilja Michajłow), dziennikarza.

T. od najmłodszych lat uczył się gry na fortepianie pod kierunkiem matki. Od r. 1906 uczęszczał do 8-klasowego Gimnazjum Filologicznego Stanisława Witanowskiego w Łodzi, kontynuując równocześnie naukę gry na fortepianie u Wojciecha Gawrońskiego, Karola K. Lüdschg’a i Sandora Vàs’a oraz teorii muzyki u Nauma S. Podkaminera. Zaprzyjaźnił się w tym czasie z Pawłem Kleckim i Julianem Tuwimem. W r. 1914 ukończył gimnazjum ze złotym medalem. Wybuch pierwszej wojny światowej zastał go w Moskwie u brata matki, Arnolda Gurwicza (wcześniej dyrektora fabryki Izraela K. Poznańskiego w Łodzi), wrócił jednak do Łodzi, gdzie m.in. pracował w szpitalu polowym jako sanitariusz. Podczas koncertu dobroczynnego w Łodzi 17 III 1915 zadebiutował jako kompozytor; wraz z Lili Sieradzką wykonał swoje Pieśni do słów Tuwima (utwór zaginął). W tym czasie znalazł się w składzie osobowym Łódzkiej Orkiestry Symfonicznej (protoplasty Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Łódzkiej), wykonując na fortepianie partie harfy.

Od r. 1915 studiował T. prawo na zrepolonizowanym Uniw. Warsz., a także w Inst. Muzycznym harmonię i kontrapunkt u Piotra Rytla oraz kompozycję u Henryka Melcera. Z tego okresu pochodzą m.in. pierwsze mazurki, Sonata As-dur na fortepian, Serenada na orkiestrę smyczkową (wykonana 21 V 1916 przez Łódzką Orkiestrę Symfoniczną w Łodzi, utwór zaginął) i I Symfonia (zaginiona). W r. 1918 skomponował z użyciem techniki politonalnej Osiem pieśni japońskich Kaï-Kaï (Huit mélodies japonaises Kaï-Kaï) na sopran i fortepian do tekstów ut japońskich sparafrazowanych przez Remigiusza Kwiatkowskiego. Dn. 8 X t.r. uzyskał dyplom kandydata praw.

W styczniu 1919, w konkursie kompozytorskim w Warszawie, zdobył T. Grand Prix za Romans na skrzypce i fortepian (W. 1919), a także dwie z trzech dalszych nagród za fortepianowe Impression i Preludium H-dur (oba utwory zaginęły). Za namową dyrygenta Zdzisława Birnbauma wyjechał w listopadzie t.r. do Paryża. Na początku r. 1920 podjął współpracę z „La Revue Musicale”, jednym z najpoczytniejszych periodyków muzycznych w Europie. W Paryżu zetknął się z czołówką muzyków, m.in. z M. Ravelem, A. Rousselem, M. de Fallą, S. Kusewickim, D. Milhaudem, A. Honeggerem, I. Strawińskim. Ravel przedstawił go Vladimirowi Golschmannowi, który później dyrygował licznymi prawykonaniami utworów T-a, oraz śpiewaczce Marii Freund, a także polecił go wydawcom: E. Demetsowi i M. Eschigowi. Nazwisko T-a pojawiało się niekiedy w kontekście École de Paris, nieformalnej grupy kompozytorów pochodzących ze Wschodniej i Środkowej Europy, do której zaliczali się M. Mihalovici, T. Harsányi, B. Martinů, C. Beck i A. Czerepnin. Rozwijająca się kariera artystyczna sprzyjała stabilizacji finansowej T-a, który w r. 1922 sprowadził do Paryża matkę i siostrę. T.r. ogłosił w „La Revue Musicale” (nr 7) artykuł promujący twórczość Karola Szymanowskiego. W r. 1924 zakończył współpracę z tym pismem i poświęcił się całkowicie komponowaniu.

Powstałe w l. dwudziestych dzieła uczyniły T-a jednym z czołowych przedstawicieli europejskiego neoklasycyzmu. Z historycznego punktu widzenia był pierwszym, poza Szymanowskim, polskim kompozytorem, który odszedł od estetyki romantycznej i wzorów niemieckich, i stał się orędownikiem nowego stylu kompozytorskiego. W przedstawionym na łamach „Muzyki” w r. 1925 credo artystycznym deklarował się jako zwolennik formalnego konstruktywizmu i wyrazowego obiektywizmu, a zarazem przeciwnik zarówno romantycznego patosu, jak też impresjonistycznej kolorystyki dźwiękowej. Cechą charakterystyczną jego postawy twórczej było przede wszystkim sięganie po gatunki i formy muzyki klasycznej (koncert, sonata, symfonia, fuga, toccata, forma repryzowa itp.), a co za tym idzie, szczególna predylekcja do muzyki instrumentalnej. Z tego okresu pochodzą liczne kompozycje fortepianowe, m.in. Trzy etiudy transcendentalne na fortepian (1922), Sonatina (1923), dedykowana Mieczysławowi Horszowskiemu, dwa koncerty fortepianowe (1925 i 1927), Sonata rustica (1925), jeden z najczęściej grywanych jego utworów, II Sonata fortepianowa (1928), dedykowana Arturowi Rubinsteinowi, a także liczne mazurki, w których podjął dziedzictwo tradycji chopinowskiej. Komponował mazurki przez całe życie; ich pierwszy zbiór pt. Recueil de mazurkas opublikował w r. 1929, drugi w r. 1932, trzeci i czwarty w r. 1941. W r. 1925 powstał Mazurek na gitarę, który zachwycił A. Segovię; hiszpański gitarzysta zaprzyjaźnił się z T-em i zamówił u niego kolejne utwory na gitarę.

Skomponowane dla orkiestry Kusewickiego Scherzo sinfonico, wykonane 17 V 1923 w paryskiej Grand-Opéra, zostało dobrze przyjęte przez krytyków. Rok później (17 V 1924) odbyła się premiera baletu T-a Sextuor wg noweli A. Arnouxa i w choreografii Olgi Preobrażeńskiej (dzieło wykonywano również pod tytułami: The Tragedy of the Cello, Silvesterspuck, Petit drame à six instrument, Mélodrame pour six instruments). Z tego okresu pochodzą też: Sinfonietta nr 1 na orkiestrę kameralną (1924), Symfonia a-moll (1926), Uwertura symfoniczna (1926), Toccata na orkiestrę (1928–9) oraz utwory kameralne: II Kwartet smyczkowy (1922), Sonata quasi una fantasia na skrzypce i fortepian (1924), III Kwartet smyczkowy (1925), a przede wszystkim opera La nuit kurde do libretta Jean-Richarda Blocha (1925–7), prawykonana przez Radio France w r. 1927 pod dyrekcją T-a.

Mimo sukcesów w Paryżu, w Polsce muzyka T-a spotykała się z niezrozumieniem. Po wykonaniu w r. 1922 w Filharmonii Narodowej w Warszawie pod dyrekcją Emila Młynarskiego Impresji i 4 pieśni japońskich ukazały się w warszawskiej prasie nieprzychylne recenzje pióra Rytla i Stanisława Niewiadomskiego. Sytuacja powtórzyła się po wykonaniu 30 IV 1925 tamże Scherza symfonicznego. W odpowiedzi T. opublikował artykuł O mej twórczości muzycznej (Z okazji wykonania Scherza) („Muzyka” 1925 nr 4–5), w którym m.in. stwierdził «Ojczyzna moja jest krajem, w którym dzieła moje są wykonywane rzadziej niż gdziekolwiek». Jarosław Iwaszkiewicz, który odwiedził go w Paryżu, pisał w liście z 12 II 1925 do żony, że T. «polskość swą wciąż podkreśla, nie ma sonaty bez mazurka, napisał teraz dwadzieścia piosenek polskich w bardzo miłej harmonizacji, wszystko mu wydają i grają we Francji, w Belgii, w Szwajcarii, a teraz nawet w Niemczech».

Na przełomie l. 1927 i 1928 odbyło się pierwsze tournée T-a jako pianisty i kompozytora po USA. Z Bostońską Orkiestrą Symfoniczną pod batutą Kusewickiego dwukrotnie wystąpił w styczniu 1928 w nowojorskiej Carnegie Hall w II Koncercie fortepianowym (1927); utwór ten wykonywał też na kolejnych koncertach w Minneapolis, Denver, San Francisco, Los Angeles, Chicago, Cleveland i Bostonie (15 I w obecności przybyłego specjalnie George Gershwina). W kwietniu 1928 Gershwin odwiedził T-a w Paryżu, by skonsultować z nim partyturę poematu symfonicznego „Amerykanin w Paryżu”. Kolejne tournée T-a po USA miało miejsce w grudniu 1929; z jego udziałem odbyło się 25 koncertów symfonicznych i kameralnych, m.in. w Bostonie, Chicago, San Francisco, Los Angeles, Detroit, Denver, Minneapolis, Portland i Seattle. W drodze powrotnej statkiem do Europy w lutym 1930 skomponował fortepianową Sonatine transatlantique, składającą się z tańców fokstrota, charlestona oraz bluesa i spiritual. Inspiracje jazzowe, oczywisty rezultat zetknięcia się z muzyką amerykańską, widoczne zwłaszcza w warstwie metrorytmicznej (synkopy, polirytmia), występowały również w późniejszych kompozycjach T-a, m.in. w Trzech preludiach w formie bluesa (1937), Scherzo z V Symfonii (1941–2) i Study in boogie-woogie na orkiestrę (1941).

T. w l. trzydziestych odbył wiele podróży artystycznych. Na przełomie l. 1929 i 1930 dyrygował Chicagowską Orkiestrą Symfoniczną, w r. 1931 koncertował jako pianista w Hiszpanii oraz Londynie i Brukseli. Amerykański krytyk muzyczny Irving Schwerke opublikował w tym czasie książkę „Alexandre Tansman. Compositeur polonais” (Paris 1931). We wrześniu 1932 w Warszawie T. wykonał po raz pierwszy swą III Sonatę fortepianową (dedykowaną Rubinsteinowi), a także Sonatinę transatlantycką, Tempo americano (1931), fragment Symfonii koncertującej na skrzypce, altówkę, wiolonczelę, fortepian i orkiestrę, oraz kilka mazurków. Mateusz Gliński, redaktor czasopisma „Muzyka”, wydał na jego cześć przyjęcie, nie zmieniło to jednak nastawienia polskiej krytyki. T. skwitował tę sytuację krótkim artykułem O muzyce („Muzyka” 1932 nr 12). Na przełomie l. 1932 i 1933 odbył tournée dookoła świata (USA, Hawaje, Japonia, Chiny, Filipiny, Singapur, Indonezja, Malaje, Cejlon, Indie, Egipt). W Japonii otrzymał honorowe członkostwo cesarskiej Akad. Muzycznej w Tokio, a cesarz Hirohito wyróżnił go medalem Jiji-Shipo i tytułem Honorowego Samuraja oraz nadał mu prawo do pogrzebu na koszt cesarstwa. W Indiach był podejmowany przez Mahatmę Gandhiego. W tym okresie podjął też komponowanie muzyki filmowej, m.in. do obrazów Poil de carotte (reż. J. Duvivier, 1932) i La châtelaine du Liban (reż. J. Epstein, 1933). Na przełomie l. 1934 i 1935 występował ponownie w USA prowadząc orkiestry w Bostonie, Cleveland, Saint-Louis, Cincinnati, Waszyngtonie i Baltimore. Gdy w r. 1934 władze Francji chciały przyznać mu Krzyż Kawalerski Legii Honorowej, poproszony o opinię ambasador polski inicjatywę tę udaremnił.

W 2. poł. l. trzydziestych ugruntowała się renoma T-a jako kompozytora. Z r. 1935 pochodzą jego balety: Bric-à-brac w trzech obrazach (libretto A. Arnouxa) i La grande ville (baletowa wersja Sonatine transatlantique, wystawiona w Kolonii w r. 1935 przez Balet Kurta Joossa), a także IV Kwartet smyczkowy, Deux images de la Bible na orkiestrę i Deux mouvements na cztery wiolonczele. Nieco później powstały: Koncert na altówkę i orkiestrę symfoniczną (1936–7) oraz Koncert na skrzypce i orkiestrę symfoniczną (1937), a także napisane na zamówienie orkiestry symfonicznej z Saint Louis Variations sur un théme de Frescobaldi (1937, druga wersja na orkiestrę smyczkową), które weszły do repertuaru światowego. Na zaproszenie kierownika redakcji muzycznej Polskiego Radia, Romana Jasińskiego, T. w dn. 4–14 X 1936 bawił ponownie w Polsce; wystąpił w radiowym koncercie kompozytorskim jako pianista i dyrygent Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia, przedstawiając polskiej publiczności swe kompozycje orkiestrowe: Deux moments symphoniques (1932), Concertino pour piano et orchestre (1931) oraz fortepianowe Huit Novelettes (1936) i fragmenty Cinq impressions (1934). W grudniu 1936 rozpoczął kolejne tournée po USA; zakończyło się ono 27 II 1937 bardzo udanym koncertem kompozytorskim w San Francisco, dyrygowanym przez Pierre’a Monteux; obok Deux moments symphoniques i Deux pièces pour orchestre (1934), w programie znalazł się II Koncert fortepianowy wykonany przez T-a jako solistę. Drugiej żonie, pianistce Colette Cras, zadedykował Fantazję na fortepian i orkiestrę; później opracował wersję tego utworu na dwa fortepiany, którą oboje wykonywali na licznych koncertach. W tym czasie pracował też nad operą buffo La Toison d’or do libretta s. de madariagi (prawykonanie w radio francuskim w r. 1947). Wobec wzrostu w Polsce antysemityzmu oddał polski paszport i wystąpił o obywatelstwo francuskie; otrzymał je 1 VI 1938.

Po wybuchu drugiej wojny światowej T. został we wrześniu 1939 przydzielony do służby we francuskim Komisariacie Generalnym ds. Informacji w Wydz. Cenzury. Po zajęciu Paryża przez wojska niemieckie, uciekł z rodziną latem 1940 do Nicei. Napisał tam pięcioczęściową Rapsodie polonaise na orkiestrę lub dwa fortepiany, zadedykowaną obrońcom Warszawy, oraz ukończył V Kwartet smyczkowy (Paris 1987). W r.n. powstały w Nicei trzy Ballady na fortepian, Six études de virtuositè i IV Sonata (New York 1942). Dzięki pomocy Ch. Chaplina, A. Toscaniniego, E. Ormandy’ego i J. Heifetza T. z rodziną wyjechał jesienią 1941 do USA. W Waszyngtonie odebrał 30 X t.r. Elisabeth Sprague Coolidge Medal of the Library of Congress za znaczący wkład w rozwój muzyki kameralnej, a w grudniu zamieszkał w Los Angeles w dzielnicy Beverly Hills, w sąsiedztwie Strawińskiego. Salon Tansmanów odwiedzali m.in. Strawiński, Rubinstein, T. Mann, A. Huxley, N. Boulanger, M. Kisling, a także wielu hollywoodzkich aktorów. Kontakty z tym środowiskiem przyniosły zamówienia na muzykę filmową: w r. 1942 napisał muzykę do Flesh and Fantasy (reż. J. Duviviera) i Since You Went Away (reż. M. Steiner), w r. 1945 do Paris Underground (reż. G. Ratoff), a w r. 1946 do Sister Kenny (reż. D. Nichols).

Lata pobytu w USA wypełniły T-owi koncerty i praca kompozytorska. W San Francisco 3 VIII 1942 owacyjnie przyjęto prawykonanie V Kwartetu smyczkowego. W tym czasie powstała, zadedykowana Kleckiemu, V Symfonia, po raz pierwszy wykonana 31 I 1943 w Waszyngtonie. W r. 1944 T. skomponował m.in. Partitę nr 2 na fortepian i małą orkiestrę (zadedykowaną Dariusowi i Madeleine Milhaudom), Divertimento (zadedykowane A. Schönbergowi), VI Symfonię „In memoriam” na chór i orkiestrę („Pamięci tych, którzy polegli za Francję”), Małą suitę na orkiestrę i grupy instrumentów i VII Symfonię „Liryczną” na orkiestrę symfoniczną (oba utwory zadedykowane Wierze i Igorowi Strawińskim) oraz VI Kwartet smyczkowy. Wraz z Schönbergiem, Strawińskim, Milhaudem, M. Castelnuovo-Tedesco, E. Tochem i N. Shilkretem uczestniczył w r. 1944 w projekcie skomponowania oratorium Genesis, siedmioczęściowego dzieła na głos recytujący, chór męski i orkiestrę symfoniczną; był autorem części Upadek człowieka (premiera oratorium odbyła się 18 XI 1945 w Los Angeles). Dla Segovii napisał w r. 1945 Concertino pour guitare et orchestre. Jego kolejne kompozycje na gitarę, Cavatina (1950, Grand Prix na Międzynarodowym Konkursie Gitarowym w Sienie), Invenzione i Notturno romantico e Segovia (oba 1957, znane także jako Suite lub Suite pour Segovia), Suite in modo polonico (1962), Ballada (1965), Hommage à Chopin (1966), Muzyka dworska na gitarę i zespół instrumentów (1961), Pezzo in modo antico (1970), Wariacje na temat Skriabina (1971), wreszcie Hommage à Lech Wałęsa (1982, skomponowany na wieść o internowaniu Lecha Wałęsy), stawiają T-a w rzędzie najpopularniejszych w XX w. kompozytorów muzyki gitarowej. Na zamówienie Wielkiej Synagogi w Nowym Jorku stworzył w r. 1946 oratorium inspirowane tekstami biblijnymi Ma Tovu – How Fair are the Tents na tenor lub baryton, chór mieszany i organy (New York 1946). Plonem pobytu w Ameryce była także napisana po francusku książka Igor Stravinsky (Paris 1948, w języku angielskim Igor Stravinsky. The Man and his Music, New York 1949), jedna z pierwszych monografii tego kompozytora.

W maju 1946 wrócił T. do Paryża; stabilizację finansową zapewniła mu nawiązana współpraca z Radio RTF. W kolejnych latach występował w roli dyrygenta i wykonawcy własnych utworów m.in. w Belgii, Holandii, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Włoszech, Hiszpanii i krajach skandynawskich. W Paryżu 8 VI 1948 odbyło się prawykonanie publiczne i radiowe VII Kwartetu smyczkowego. Powstała wówczas na zamówienie Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej Biennale w Wenecji Musique pour orchestre (VIII Symfonia) została t.r. tam po raz pierwszy wykonana. Na koncercie UNESCO „Hommage à Chopin” w paryskiej Salle Gaveau wykonano skomponowane w r. 1949 Tombeau de Chopin na kwartet smyczkowy i kontrabas (New York 1951). Z okazji 70-lecia orkiestry symfonicznej w Saint Louis T. skomponował t.r. Ricercari na orkiestrę smyczkową (New York 1949), do której, jako część V, włączył wcześniejsze Study in boogie-woogie. Pod wrażeniem powstania państwa Izrael, napisał w l. 1949–50 oratorium symfoniczne Isaïe. Le Prophète (Prorok Izajasz) na chór mieszany i orkiestrę (Wien–London 1953). Początek l. pięćdziesiątych przyniósł także liczne utwory pedagogiczne na fortepian, m.in. ok. 60 miniatur solowych i na cztery ręce pod wspólnym tytułem Le jeunes au piano. Z r. 1952 pochodzą: Sinfonia piccola na orkiestrę, Cztery nokturny na fortepian, Sonatina na fagot i fortepian, Concertino na obój, klarnet i orkiestrę smyczkową oraz Sonatina da camera na flet, skrzypce, altówkę, wiolonczelę i harfę. Po śmierci żony T. zarzucił na dłuższy czas działalność koncertową, poświęcając się komponowaniu i wychowaniu córek.

W ciągu zaledwie kilku miesięcy w r. 1953 napisał T. jednoaktową operę Le Serment (Przysięga) do libretta D. Vincenta wg noweli „La Grande Bretèche” („Tajemniczy dwór”) H. de Balzaca; wystawiona 11 III 1955 w Brukseli (ponownie w kwietniu 1963 w Nicei) odniosła znaczny sukces. Sam kompozytor za jedno ze swych najlepszych dzieł, nie tylko operowych, uważał jednak operę Sabbataï Zévi, le faux Messie (Sabataj Cwi, fałszywy Mesjasz) do libretta N. Bistritzky’ego z r. 1958 (wyst. 3 III 1960 w Paryżu), w której za sprawą opowieści o żydowskim przywódcy ruchu mesjanistycznego z XVII w. powrócił poniekąd do swoich korzeni. Kolejne opery T-a L’Usignolo di Boboli (wg libretta M. Labroca) z r. 1964 i George Dandin (libretto wg Moliera) z l. 1973–4 nie wzbudziły już podobnego zainteresowania. Opera Sabbataï Zévi, le faux Messie nie była jedynym przejawem hołdu złożonego przez T-a duchowi i tradycji judaizmu. Stylizację melodyki żydowskiej zastosował już wcześniej w utworach orkiestrowych: Rapsodii hebrajskiej (1933) i Suicie hebrajskiej (1944), oratoriach Prorok Izajasz i Upadek człowieka, a potem jeszcze w skomponowanej w l. 1976–7 kantacie na chór i orkiestrę Apostrofy Syjonu, do tekstu psalmu odnalezionego w r. 1947 w grocie Qumran nad Morzem Czerwonym. Z okazji dziesięciolecia państwa Izrael wystąpił w r. 1958 z koncertami w Jerozolimie. Był coraz częściej zapraszany do jury konkursów muzycznych, np. Międzynarodowego Konkursu Gitarowego w Paryżu (zasiadał w nim przez wiele lat), Międzynarodowego Konkursu Kompozytorskiego na Kwartet Smyczkowy w Brukseli, czy Międzynarodowego Konkursu im. Artura Rubinsteina w Tel Awiwie (1974).

Podczas IV Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej «Warszawska Jesień» Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Narodowej pod batutą Stanisława Wisłockiego wykonała 5 IX 1960 Concerto pour orchestre (1954); w programie określono T-a jako kompozytora francuskiego, co spotkało się z jego protestem opublikowanym w „Ruchu Muzycznym” (1960 nr 12), w którym napisał: «jestem Francuzem w tej samej mierze, jak np. Artur Rubinstein, Strawiński, Hindemith, Hofman, Einstein, Rachmaninow, Friedman, Thomas Mann etc., są lub byli Amerykanami, Klecki – Szwajcarem, St. Askenaze – Belgiem, Małcużyński – Argentyńczykiem…». Uhonorowany przez Francuską Akad. Muzyczną w r. 1967 Nagrodą im. Hectora Berlioza, przyjechał t.r. do Polski, po raz pierwszy po wojnie, na obchody swych 70. urodzin. Na koncercie w Filharmonii Krakowskiej poprowadził z Orkiestrą Polskiego Radia i Telewizji divertimento Les habits neufs du Roi (1959), a w Filharmonii Narodowej w Warszawie dyrygował 28 i 29 IV swymi Psalmami 118–119–120 na tenor solo, chór i orkiestrę (1961). Dochód z koncertów i nagrań w Polsce przeznaczył na budowę Domu Muzyka oraz odrestaurowanie willi «Atma» w Zakopanem. Zaangażował się też w budowę Międzynarodowego Pomnika Ofiar Faszyzmu w Birkenau (obecnie na terenie Państw. Muz. Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu).

W r. 1978 przyjechał T. ponownie do Polski; był gościem honorowym XII Festiwalu Muzyki Współczesnej we Wrocławiu, a w Poznaniu uczestniczył w pierwszym w Polsce koncercie monograficznym swej twórczości. W Polsce gościł znowu w r. 1979. W czasie ostatniego pobytu w kraju (23 IX – 5 X 1980) wykonano w Filharmonii Poznańskiej jego Rapsodie polonaise, a w Łodzi zorganizowano jego koncert monograficzny i odsłonięto tablicę pamiątkową na ścianie domu, w którym się urodził (obecnie ul. Próchnika 18). Dn. 19 III 1983 został członkiem honorowym Związku Kompozytorów Polskich; otrzymał też t.r. Złotą Odznakę Orderu Zasługi PRL i Odznakę «Za Zasługi dla Kultury Polskiej». W r. 1985 zrealizowano film dokumentalny „Aleksandra Tansmana tournée dookoła świata” (scenariusz T. Kopel, J. Cegiełła, realizacja T. Kopel, Warszawa–Köln), a w r. 1986 Janusz Cegiełła opublikował monografię Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy (W.).

W ostatnim okresie życia T. cieszył się sławą na całym świecie. Szereg utworów skomponował realizując prestiżowe zamówienia, np. ministra kultury Francji – Quatre mouvements na orkiestrę (1967–68), orkiestry symfonicznej w Denver – Dyptyk na orkiestrę kameralną (1969), orkiestry symfonicznej w Rotterdamie – Hommage à Erasme de Rotterdam (1969). Dla uczczenia pamięci zmarłego Strawińskiego napisał Stèle in memoriam Igor Strawinsky (1972), a na cześć Milhauda Elegię na orkiestrę… (1975). Jeden z ostatnich utworów T-a, Sinfonietta nr 2 na orkiestrę kameralną, powstał na zamówienie Redakcji Muzyki Współczesnej Polskiego Radia. W r. 1975 otrzymał T. nominację na członka honorowego Francuskiego Narodowego Komitetu Muzycznego pod patronatem Prezydenta Republiki Francuskiej. Jako pierwszy polski artysta został 5 V 1977 członkiem Académie Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-Arts de Belgique. W r. 1978 otrzymał Nagrodę Fundacji im. Hectora Lefuela. Dn. 13 III 1986 został odznaczony Komandorią Orderu Sztuk i Nauk, najwyższym francuskim odznaczeniem przyznawanym za osiągnięcia artystyczne.

Dorobek kompozytorski T-a obejmuje ponad 300 dzieł; jest to przede wszystkim muzyka orkiestrowa, kameralna, fortepianowa i gitarowa, a także opery i balety. Uznany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli neoklasycyzmu, nie unikał jednak T. bardziej wyrafinowanej harmoniki, w ramach której wprowadzał kompleksy poliharmoniczne, czyli wielodźwięki o budowie tercjowej, określane przez francuskich krytyków jako «accords Tansman», albo «accords gratte-ciel» («drapacze chmur»). Akord Tansmanowski, budowany w oparciu o specyficzny układ dźwięków skali dwunastostopniowej, charakteryzujący się zagęszczaniem struktury w górnym rejestrze, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów jego języka muzycznego. T. wypracował ponadto indywidualny sposób kształtowania formy za pomocą tzw. mostów – powtarzanych struktur melodycznych, harmonicznych lub rytmicznych, integrujących całość utworu (m.in. w Concerto pour orchestre, Sinfonia piccola, VII Kwartecie smyczkowym, V Sonacie fortepianowej). Przejawem wpływu kultury amerykańskiej były w l. czterdziestych «jazzująca» rytmika i harmonika, mieszanie idiomów muzyki klasycznej i popularnej oraz rozwiązania instrumentacyjne.

Występujące w całej twórczości T-a związki z polską tradycją muzyczną wyrażały się w przywiązaniu do gatunków chopinowskich (obok mazurków i ballad pisał także nokturny i walce) oraz do charakterystycznych dla polskiej muzyki ludowej cech melicznych i rytmicznych (np. w kwartetach, Albumie Polskim, Tańcach polskich, I Symfonii, I i II Koncercie fortepianowym, II Symfonii, Rapsodii polskiej). Ostatniej kompozycji, ukończonej w r. 1985, dał tytuł Alla Polacca pour alto et piano, a w liście do przyszłych słuchaczy napisał w czerwcu 1983: «wiele zawdzięczam Francji, ale nikt, kto kiedykolwiek słyszał moje utwory, nie może mieć wątpliwości, że byłem, jestem i na zawsze pozostanę kompozytorem polskim. […] moje przywiązanie do Polski pozostaje wciąż niezmienne. Nadal żyję, na co dzień, problemami moich Rodaków, boleję nad ich trudnościami, cieszę się z ich osiągnięć» (wg J. Cegiełły). Akad. Muzyczna w Łodzi nadała T-owi tytuł doktora honoris causa; uroczystość odbyła się 6 X 1986 bez udziału chorego kompozytora. T. pozostawił wspomnienia, które w opracowaniu C. Segond-Genovesi jako Regards en arrière. Itinéraire d’un musicien cosmopolite au XX-e siècle ukazały się w r. 2013 (Château-Gontier). Zmarł 15 XI 1986 w Paryżu, został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu Saint-Mandé.

T. był dwukrotnie żonaty. W listopadzie 1924 ożenił się z pochodzącą z rodziny rumuńsko-szwajcarskiej Anną Eleonorą Broçiner (ur. 1904), tancerką, z którą następnie się rozwiódł. W zawartym 7 XII 1937 małżeństwie z Colette Cras (1908 – 10 III 1953), pianistką, córką francuskiego admirała i kompozytora Jeana Crasa, miał dwie córki: Mireille (ur. 1939), żonę Francesco Zanuttiniego, i Marianne (ur. 1940), żonę Gianfranco Martinozziego.

Mieszkanie T-a w Paryżu przy rue F. Blumenthal 3 przekształcono w siedzibę Tow. Przyjaciół T-a. W 10. rocznicę jego śmierci otworzono w Muz. Historii M. Łodzi stałą wystawę „Aleksander Tansman, życie i dzieło 1897–1986” (od r. 2014 nowa wystawa pt. „Aleksander Tansman – warsztat kompozytora”); pamiątki i rękopisy utworów przekazały córki kompozytora. Zainicjowane w r. 1996 Stow. Promocji Kultury im. T-a organizuje co dwa lata w Łodzi Międzynarodowe Konkursy Indywidualności Muzycznych im. T-a. Od maja 1996 do czerwca 1997 obchodzono w Polsce Rok T-a.

Enc. muzycz.; Hugon G., Catalogue de l’oeuvre d’Alexandre Tansman, Paris 1995; Kompozytorzy polscy 1918–2000, Gd.–W. 2005; The New Grove Dictionary of Music and Musicians, London 2001 XXV; The Universal Jewish Encyclopedia, New York 1943 X; Polski słownik judaistyczny, W. 2003 II; Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny, Ł. 2003 III; Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, W. 2001; – Aleksander Tansman 1897–1986. Materiały z ogólnopolskiej sesji naukowej, Red. M. Szoka, Ł. 1997; Butterfield L., An Investigation of Rhythm in Piano Mazurkas of Alexander Tansman: A Guide for the Piano Instructor/Performer. PhD, New York University 1990; Cegiełła J. Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, Ł. 1996 I–II; tenże, szkice do autoportretu polskiej muzyki współczesnej, Kr. 1976; Fater I., Muzyka żydowska w Polsce w okresie międzywojennym, W. 1997; Fuks M., Muzyka ocalona. Judaika polskie, W. 1989; Granat-Janki A., Forma w twórczości instrumentalnej Aleksandra Tansmana, Wr. 1995; Helman Z., Estetyka twórczości Aleksandra Tansmana, „Ruch Muzycz.” 1977 nr 13; Hommage au compositeur Alexander Tansman (1897–1986), Red. P. Guillot, Paris 2000; Kaczyński T., Tansman i jego czasy, „Ruch Muzycz.” 1997 nr 2; Slonimski N., Tansman’s Traits: Prodigious Youth, Profilic Composer, New Guest at the Symphony Concerts. December 28, 1927, w: tenże, Writings on Music. T. I, Early Articles for the „Boston Evening Transcript”, New York–London 2004; Szoka M., Alexander Tansman and the Syndrom of „Wandering Jew”, w: Poetics and Politics of Place in Music, Red. R. Stanevičiūtė, L. NavickaitėMartinelli, Vilnius–Helsinki 2009; Szwarcman D., Kompozytor drapacza chmur, „Gaz. Wyborcza” 1996 nr 266; Szymulska H., Powroty Tansmana, „Ruch Muzycz.” 1989 nr 12; Wendland A., Byłem, jestem i na zawsze pozostanę kompozytorem polskim, „Tygiel Kult.” 1996 nr 5; tenże, Gitara w twórczości Aleksandra Tansmana, Ł. 1996; Wendland W., W 89 lat dookoła świata. Aleksander Tansman u źródeł kultury i tożsamości, Ł. 2013; – Kaczyński T., Rozmowa z Aleksandrem Tansmanem, „Ruch Muzycz.” 1973 nr 20, 1974 nr 1 s. 11, 13; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1986: „Dzien. Łódz.” nr 268, „Głos Robotn.” nr z 17 XI, „Życie Warszawy” nr 268, 275; – „Dzien. Łódz.”1993 nr 22; „Fołks Sztyme” 1987 nr z 14 III; „Gaz. Łódz.” 2001 nr z 17 XI; „Ruch Muzycz.” 1960 nr 10–11, 1967 nr 12, 1974 nr 18, 1977 nr 13, 1980 nr 25; – Akad. Muzycz. w Ł.: Sasin M., Idiom polskości w mazurkach Aleksandra Tansmana (praca magisterska z r. 2001); – Mater. Red. PSB: Wycinki prasowe.

Marta Szoka